Juliana Rincón Parra

Feno 2 taona tamin'ny 15 aogositra teo ilay horohorontany nitranga tany atsimon'i Pero, voakasika indrindra tamin'izany ny faritry Ica, Pisco ary Nazca. Voakasik'izany ihany koa ny faritra manakaiky tendrombohitra hafa tahaka an'i Huancavelica. 2 taona izay no lasa taorian'iny horohorontany iny kanefa araka ny fantatra dia zara fa misy ny fanavaozana ny simba any amin'ny faritra maro, ary mivantana indrindra amin'ny fanjakana ny fanakianana. Nilaza ny fanjakana fa 2 tapitrisa soles no efa lany (eo ho eo amin'ny 680 000 dôlara amerikana), saingy mila fanazavana manontany ny amin'izay nandaniana ny vola ireo mponina mipetraka any amin'ny faritra rava.

Mandritra izany fotoana izany dia mitohy ihany ny fanoherana satria tsy faly amin'ny tsy fisian'ny fanaovan-javatra ny mponina. Miantso hanao fitokonana ny vohikala Feon'ny Fanavaozana ny 8 septambra ho avy izao ka nanao hoe: “Na taiza na taiza toerana nandefasana fanampiana any amin'ireo faritra voakasik'iny horohorontany iny dia tsy tonga mihitsy tany amin'ny nandefasana azy izany”. Manampy trotraka koa ny tsy fahampian'ny serasera any amin'ireny faritra ireny… Nisy vaomiera natsangana hanara-maso ny fanampiana nomen'ny olon-tsotra sy ny fikambanana maro. “Miaraka amin'izany rehetra izany, ireo mpitarika vahoaka sy ireo mponina voakasiky ny fahasimbana no antsoina hivondrona ao amin'ny Reconstruction Collective. Fahavononana iray hafa koa ny Citizens Caravans izay narakitr'i Enlace Nacional [es] ao amin'ity sary mihetsika ity:

Nilaza izany vaovao izany ireo mpitoraka bilaogy. Ny bilaogy Cañete Hoy [es] no milaza fa “tsy mitsahatra ny fampanantenana kanefa tsy misy ny zavatra vita”, ary nahazoana sary mihetsika izany toe-javatra izany tao an-tanànan'i Canete. Vaovao maro no azo alaina ao amin'ny bilaogy Colectivo de Periodistas de Ica (Fikambanan'ny Mpanao Gazety any Ica). Amin'ny lafiny iray dia manoratra i Julian ao amin'ny Chinganita Peru fa ny teny filamatra tahaka ny hoe “Trafa Peru” (Fahadisoam-panantenan'i Pero) dia tokony ho tazana manerana an'i Lima renivohitra hanehoana ny fitarozahan'ny ezaka fanamboarana.

Ao ami'ny bilaogy Mejor Hablar de Ciertas Cosas [es] no manakiana ny fanjakana i Luis Virgil noho ny tsy nanamboarana ny tanàna hatramin'izao:

La pregunta es, ¿por qué no renacen las ciudades afectadas? ¿Qué tanto se demoran? No me explico, es más; la ayuda internacional llegó de inmediato. ¿Se repartió bien? ¿Acaso no enviaron millones de dólares para la reconstrucción de las zonas afectadas? ¿Dónde está?

Namoaka ny kaontin'ireo niharan-doza tamin'iny horohorontany iny ny bilaogy Otras Tardes [es] . Milaza ny bilaogy [es] fa mbola mitohy ny fanaintanana any Pisco roa taona aty aoriana:

Es increible que a dos años del terremoto muchos politicos esten contentos al decir que se han reconstruido 198 casas. Si h***** pero se cayeron cerca de 2,000! Tambien las donaciones dadas a los afectados para que puedan reconstruir sus casas fueron dadas en cheques sin fondo! Osea, encima de que no los ayudan los engañan!

Na izany aza dia tsy ny mpitoraka bilaogy rehetra akory no tsy miresaka afa-tsy ny tsy fahombiazana. Jaime Espejo Arce an'ny Fiscalizacion Ciudadana manohana ny heviny manoloana ny ezaka fanavaozana, no manindry tsara ny ezaka atao hanavaozana ny Senor de Luren Church any Ica:

La entrada al Templo permanece como si el terremoto hubiera sido ayer. Algunos restos de la infraestructura amenazan con seguir desprendiéndose. … El millón de euros destinado por el Vaticano inicialmente para el Templo de Luren tuvo otro destino. Según el sacerdote Edmundo Aparcana, vocero de la Diócesis de Ica, “el millón de euros se distribuyó en tres partes: una parte fue a Ica, la otra para Cañete y Yauyos y la parte final para Huancavelica. … Por tanto, a fin de reconstruir el Santuario de Luren se llevará a cabo una Teletón este sábado 15 de agosto; mientras que la colecta nacional – a través de la campaña Compartir- se desarrollará el 21 de agosto.

Ohatry ny hoe manome vahana ny any amin'ny biraom-panjakana koa ny ataon'ny fanjakana, ary tantara iray voalaza ao amin'ny gazety El Comercio an'ny fanjakana no maneho fa taratasy iray monja hanaovana tomban'ezaka amin'ny asa vita no karakaraina ary tsy vita izany raha tsy 6 volana. Araka ny voalazan'ny bilaogy Café Taipa dia “2 taona aty aorian'ny horohorontany dia milaza ny fahombiazany ny fanjakana, kanefa tsy ao anatin'io fahombiazana io ny fanarenana ny simba”

Niteraka resabe teo amin'ny tontolon'ny bilaogy tany Pérou ilay zava-nitranga nampihorin-koditra niseho tany Bagua ao anaty alan'i Amazonie any amin'ity firenena ity. Tsikerain'ny mpitoraka bilaogy maro ny filoha Alan Garcia sy ny governemantany satria tsy nanaja ireo fifanarahana sy fifanekena milaza fa alohan'ny hanaovana zavatra ao amin'ny tanin'ireto tompon-tany ireto dia tsy maintsy hanontaniana aloha ny heviny. Izany indrindra no nahatonga ny fihetsiketsehana sy ny fanakana-dàlana ary niteraka fifandonana izay nahitana mpikambana ao amin'ny fikambanan'ny teran-tany sy poilsy maro maty. Nahazo tsikera koa ny filazam-baovao momba ny fomba firesahany ny zava-niseho sy ny lahatsoratra avoakan'ny mpanao gazety sasany manamaivana ny fahafatesan'ireo teratany.

Notsikerain'i Silvio Rendon ao amin'ny bilaogy Gran Combo ny fanaovan'ny governemanta tsinontsinona ny fifanarahana mikasika ny fifanakalozana malalaka amin'i Etazonia sy ny fifanarahana amin'ny birao iraisam-pirenena momba ny asa izay milaza fa tsy maintsy hanontaniana ny hevitr'ireo teratany mialohan'ny hampiasana ny taniny. Mbola tohizany ihany:

El tema no es la inversión ni nacional ni extranjera, sino que se respeten los derechos de las comunidades nativas. Si el asunto arranca violando sus derechos, ¿por qué las comunidades tendrían que creer que la violación de sus derechos no va a seguir?

El gobierno accedió al diálogo en medio de la protesta nativa, con los bloqueos ya en marcha. Sin embargo, de repente el gobierno decide que no va a hacer nada si la medida de fuerza continúa. Un repentino cambio de reglas. Y además, ¿qué puso sobre la mesa todo este tiempo? ¿Consulta a los nativos? No. Modificaciones cosméticas de las leyes rechazadas por los nativos. Entretanto, varios decretos han sido declarados inconstitucionales por la Defensoría del Pueblo como por la Comisión de Constitución del Congreso. No es que los nativos no tengan razón. El gobierno viene forcejeando por leyes que han sido declaradas inconstitucionales.

Ao amin'ny bilaoginy Conflitos Sociales en el Peru no mitsikera ny governemanta momba ny andraikiny sy ny tsy fahamalinany amin'izao krizy izao i Erick Garcia. Na dia eo aza ny vaovao ananan'ny governemanta sy ireo avoakan'ny fampahalalam'baovao dia fantatra fa mpihavy maro any an-toerana no manatevin-daharana ireo mpanao fihetsiketsehana:

Ahora me pregunto si un par de Decretos Legislativos valen todo el odio y dolor que generarán estas muertes. Se podrá ahora hablar de una solución pacifica y concertada con tantas muertes a cuestas (sobre todo cuando ya la Ministra del Interior ha declarado que Pizango y compañía deben ser detenidos y puestos a disposición de las autoridades – RPP 16:30) Lamentablemente comenzará la casería por encontrar a los responsables “políticos” e “ideológicos” de esta masacre; qué actitud que tomará el parlamento respecto a los decretos aún es incierto (seguramente estarán pensando más en la censura ministerial que en otra cosa); lo único claro es que el tema de fondo que en algún momento pudo discutirse “el modelo de desarrollo amazónico” solo sabe Dios cuando volverá al debate público.

Mitsikera tsy am-pihambahambana ny filoha Garcia kosa ilay vahiny Peroviana monina any Espagne, Garcia izay nanambara fa tsy diso ireo mpanao fihetsiketsehana ireo ary tsy afaka hilaza amin'ny vahoaka peroviana miisa 28 tapitrisa tsy hiditra ny faritra misy azy, raha manao izany izy ireo dia hanao fahadalana ary “hihemotra ho olon-dia”. Manoratra mikasika ny filoha Garcia i Jomra:

No solo es mentiroso, sino que es intolerante e ignorante de la propia Constitución y los tratados que Perú ha firmado. … Pero lo importante es el fondo: El presidente asume que puede aplastar lo que la Constitución y el Convenio OIT nº 169 Sobre Pueblos Indígenas y Tribales en Países Independientes (de 1989, entró en vigor en el 91 y Perú lo ratificó en el 94), en la primera se establece una entidad jurídica especial para las Comunidades nativas y campesinas que el ejecutivo debe respetar y en el segundo se obliga a que toda decisión que afecte a las comunidades sea previamente consultada. El DL 1090 no lo ha sido.

García cada vez que puede acusa a la dirigencia de las comunidades de manipular a los pobres ignorantes, a la vez que pone que todo esto está orquestado por otros países, no se atreve a acusar a Venezuela pero indica que a quien conviene es a Chile (supongo que en el vecino del sur se mueren de risa al oír los despropósitos de García).

Ao amin'ny bilaogy Peru Apartheid no manoratra i Amazalia Fracaso fa malemy ny fiaraha-monina any Pérou ary afaka hamarinina izany satria tokony tsy nisy ireny faty olona ireny. Notsikerainy koa ny fampahalalam-baovao noho ireo andraikitra noraisiny nandritra ity krizy ity:

También lo es que la indiferencia e incluso la justificación de muchos comentaristas y bloggers, que haya gente que es capaz de aceptar estas muertes como necesarias para mantener el orden y el desarrollo significa que aún estamos muy lejos de ser un país que pueda caminar hacia adelante.

Es vegonzoso como los medios de comunicación como Peru21, El Comercio, RPP, desinforman a la población y se dedican a poner a la opinión pública en contra de las protestas sociales, ya sea minimizando las muertes que los nativos han sufrido, escondiendo información o exagerando y dandole un spin tétrico a las noticias. Esto también pasa con alguna prensa internacional, Simón Romero del NYT hace una nota sobre la protesta, mezcla el conflicto con Sendero Luminoso, (y) presenta a los nativos como anti-desarrollo.

Juan Arellano

Nanomboka tamin’ny nandravàn’ny mpitandro filaminana ny barazy natsangan’ireo zanatany [indizena] mba hanoherana lalàna iray (DL 1090) izay eritreretin’izy ireo ho mandika ny zony amin’ny tany navelan'ny razany ny fandatsahan-drà tany amin’ny tanàna Perovianan’i Bagua . Tsy fahafatesana sivily tsy fantatra isa mazava ( 10 no isa ofisialy, nefa araka ny loharano hafa dia manodidina ny 80 hatramin’ny 250 izany) sy mpitandro filaminana 23 ihany no naterak’ireny, fa niteraka diabe sy hetsika fanehoana firaisankina amin’ireo zanatany [indizena] manerana an’i Pero koa. Toa tsy manana afa-tsy valin-teny tokana monja ny ankabeazan’ireo Peroviana momba ny hoe iza no nahatonga ireo fahafatesana ireo: ny governemanta.

Ny hany setrin'izany avy amin’ny governemanta dia toa ny herisetra. Ohatra amin’izany, ny hetsika iray nataon’ireo mpianatra tany Lima ka nifandona tamina mpitandro filaminana mpandrava fihetsiketsehana maro tsy toy ny  mahazatra izay nanaparitaka azy ireo tamina baomba mandatsa-dranomaso. Nambara ihany koa ireo tetika hanadiovana ampahan-dàlana iray (any Yurimaguas) amin’ny faran'ity herinandro ity, izay mbola sakanan’ireo mpanao fihetsiketsehana. Na dia nitafa tamin’ireo mpitarika ireo vondrom-piarahamonina indizena eny an-toerana aza ny governemanta, mbola matahotra fandatsahan-drà ihany ny maro.

Tsy maintsy nifikitra tamin’ny filazàna  ofisialy momba ireo zava-nitranga ny haino aman-jery tranainy, indrindra tamin’ny  nanombohan'ny zava-nitranga, ary izany no nahatonga ireo fampitam-baovao sosialy toy ny  blaogy sy twitter (ampiasao ny teny fototra #bagua) ho  lasa loharano voalohany momba ireo vaovao hafa. Na dia mitohy eny aza ny fandisoam-baovao goavana atao  momba io tranga io, tsaratsara kokoa raha nitsimbadika ity raharaha ity.

Raharaha iray izay nampieritreritra momba ny andraikitry ny governemanta amin’ny fanapariahana ireny vaovao tsy ofisialy ireny ny fanakatonana ilay toby fampielezam-peo tao Bagua, La Voz de la Selva toa noho ny fanapariahana vaovao tsy marina. Efa namoaka filazàna momba ny tahotra ny mety hitrangan’izany ilay toby fampielezam-peo. Androany anefa, tanteraka ihany izany tahotra izany, izay avy hatrany dia niteraka hetsika fanoherana nataon’ireo mpanentana sy ireo avy amin'ny anjerimanontolo. Mikasa ny hanohitra ity fanakatonana ity koa ireo tompon’ilay toby fampielezam-peo. Nampiely ny fiampangan'ilay toby ny  fampijaliana  sy ny  tsy fanajana ny zon’olombelona ny vohikala Enlace Nacional. Nanohitra ny fanafoanana ny fanomezan-toky nataon’ny governemanta koa izy, sy ny fandavàny hanaovana lanonam-panomezam-boninahitra ireo niharan’ny herisetra.

Zavatra hafa nampibaribary ny tsy fandeferan'ny governemanta koa ny fampihatoana mpikambana fito ao amin’ny kongresy izay naneho ny fanohanany ny vahoaka indizena. Farany, na dia nanambara aza ny governemanta fa hanokatra fifanakalozan-kevitra indray amin’ireo mpisolo tena ny indizena, dia mbola mandà kosa ny hampidirana ny AIDESEP izy, fikambanana izay misolo tena ny ankamaroan’ny vondrom-piarahamonina indizena any Pero, nefa koa voatoroka ho manone vàhana azy ireo. Nanohatra izany fanapahan-kevitra izany ny mpanelanelana avy amin'ny governemanta.

Amin’izao fotoana izao, tsy dia misy fanantenana loatra ny toe-javatra misy an’i Pero momba ny zon’olombelona sy ny fahalalahana miteny. Tsaratsara kokoa ny manaitra ny fiaraha-monina iraisam-pirenena, mba handefasan'izy ireo  mpanara-maso sy hijerijereny ny fivoaran’ny zava-misy any Peru, alohan’ny hiharatsian’ny raharaha sy hisian'ny tranga iray mety hanenenan’ny firenena mandrakizay.

Fandikan-teny ho amin'ny anglisy avy amin'ny lahatsoratra fototra amin'ny teny espaniôla nataon'i  Tom Schrieber.

Na dia tany Meksika aza no nisy ny foiben’ny fihanahan’ny otrik’aretina H1N1 , mitady làlana hisorohana sy hanoherana azy ireo firenena hafa manodidina. Mijery akaiky amin’izay ataon’ny governemanta any aminy ireo mpitoraka blaogy ny amin’ny fomba hanalan’izy ireo ny tahotra, sa kosa vao mainka manampy trotraka. Ireo mpitoraka blaogy hafa avy any Amerika Latina koa dia mandinika ny fitondran-tenan’ireo olom-pirenena namany, indraindray miaraka amina fampihomehezana kely mba hisian’ny fitonitoniana.

Noho io valan’aretina io dia betsaka ny hetsika sy laminasa, izay heverina hisintona vahoaka maro, no nofoanana na no nahemotra, toy izany ny Hetsiky ny Rivo-Baovao nomanina hatao ny 23 aprily hatramin’ny 3 may tany amin’ilay tanàna meksikana Ecatepec. Ilay mpitoraka blaogy avy any Goatemala, Alan Mills ao amin’ny Revólver [es] dia nila nitady tetikasa hafa, satria efa niomana ny hanatrika io hetsika io izy.

Sarin’ny ‘metro’ meksikana nalain’i Eneas ary nampiasana ny Creative Commons license http://www.flickr.com/photos/eneas/3471986083/

Olom-pirenena maro no mandalina ny fanapahan-kevitra noraisin’ny governemantany manoloana ny fahatsiarovan-tenan’ny mponina amin’ny mety hahatongavan’ny otrik’aretina ao amin’ny fireneny. Any Costa Rica, izay firenena faharoa tao an-toerana nitatitra tranga, dia manoratra i Hazel Feigenblatt avy ao amin’ny Quien Paga Manda [es] fa hoe ny Minisitry ny fahasalamana dia manasazy ireo fivarotam-panafody izay mitady hanararaotra amin’ny fanamboarana fanafody sy vaksiny sandoka. Manontany tena momba ilay fividianana Tamiflu 150,000 fatra nataona firenena izay mbola tsy nahita akory ilay otrik’aretina ilay mpitoraka blaogy Ekoatoriana avy ao amin’ny Dejálo Ser [es] ary koa raha hoe hoverivery fotsiny ilay vola raha tsy ho ampiasaina akory ireo fanafody ka havela ho lany andro ao fotsiny.

I Luis Aguirre avy ao amin’ny Bloodyhell [es] dia mitsikera ny fihetsiky ny Minisitry ny fahasalamana peroviana, izay nilaza fa nisy teratany avy any Arzantina mitondra ny otrik’aretina H1N1 niditra tao amin’ny fireneny, nefa taorian’ny fitsirihana dia voaporofo fa diso izany [es]. Na izany aza, fahafaham-baraka toa rano raraka tsy azo raofina satria efa navoakan’ny governemanta koa ny anaran’ilay olona nahiana hitondra ny otrik’aretina [es], izay zavatra tsy fanao any amin’ny firenena hafa.

Sarina mpizahatany tao Cancún nalain’i El Enigma ary nampiasana ny Creative Commons http://www.flickr.com/photos/marca-pasos/3494017972/

Resahina matetika any anaty blaogy koa ny fihetsiky ny olona manodidina azy ireo. Any Bolivia, vao haingana i Azael avy ao Abre Los Ojos [es] no nifanena tamina fiara nitondra olona efatra nanao sarom-bava tany amin’ny tanànan’i La Paz. Raha ny fantatra dia tsy mbola tonga any Bolivia ny otrik’aretina, nefa manamarika izy fa tsy nanao zavatra hafa tena tsotra ireo olona ireo mba hisorohana loza hafa, “Ny tena zava-tsarotra dia ny mitady olona mamatotra ny fehikibo fiarovany any anaty fiarany.”

Mitantara andro iray izay tena nandreraka lany tany anaty fitanteram-bahoaka i Velvet avy ao amin’ny Piso Tres [es]any Medellín, Kolombia, noho ny fihetsiky ny olona nanodidina azy.

Resulta que soy alérgico a los olores fuertes. Percibo un aroma de prefume muy concentrado e inmediatamente suelto el estornudo. Un estornudo de los clásicos, de los que no matan sino que te dejan aliviado y con sensación de placer. No tiene nada que ver con la gripa de los marranos. Claro, eso no lo saben los que viajan conmigo en el metro.

Hoy estornudé por culpa de un perfume malísimo que olí en el metro. Un señor del frente me miró con rabia asesina. Un niño miro a su mamá con mirada de mártir y abrazó su pierna. La señora me miró como diciéndome “¡homicida”! y se fue. La joven a mi lado -entre otras cosas la culplable de mi delicioso estornudo- se paró y se cambió de vagón. Otro señor cerquita sacó un pañuelo del bolsillo trasero y se tapó la nariz y la boca. En unos treinta segundos se formo un círculo imaginario a mi alrededor y sentí lo que debe sentir un leproso o un paria hindú.

Ny sasany indray dia miezaka mampiasa fampihomehezana mba hanamaivanana ny tahotra. Nanoratra momba ny ‘sary vaovaon’ny fahafatesana’ i Gandica avy any Venezoela ary maka sary an-tsaina ny mety ho endriky ny fanadihadiana any an-danitra momba ny antony nahafaty ny tena [es]:

- ¿Y usted de qué murió?
Entonces la respuesta correcta debe ser:
- De la gripe AH1N1.

No vaya pues a cometer el garrafal error de mencionar que murió de influenza o gripe porcina -ya sabe AH1N1-nueva-gripe / H1N1- porque la industria-de-alimentos-carne-de-cerdo está muy sensible y pidió el cambio de nombre.

Joder. Como si el nombre gripal tuviera mucha importancia en estos momentos sobre lo que se nos viene encima.
¡Son pues vainas de nosotros los humanos, siempre tan cuidadosos con la imagen-relaciones-públicas!

Mamoaka karazan-torohevitra nofinofyCiencia Ficción [es] any Costa Rican mamaly ireo mpamaky voakasiky ny otrik’aretina.

“¿Usted cree que me muera?” Anónimo, San José.
R/: De la gripe no, en un asalto en San José sí.

Noho ny antony maro samihafa dia mitahiry fahatsiarovana ny olona rehetra ka ohatra amin’izany ireo sary, ireo ampahan-tsary mihetsika izay matetika no natao ho an’ny tena manokana. Matetika, mipirina any amin’ny fitoeran’entana any ireo zavatra ireo, tsindraindray monja vao ifampizaràna amin’ny olona hafa. Kanefa dia mety ho taratasy fototra ho an’ny tantara, vavolombelon’ny vanim-potoana sy ireo toerana samihafa mba hahafahan’ireo taranaka hoavy mahita hoe toy inona ny fiainana taona maro tsy fantany tany aloha tany.

Toy izany no zavatra misy any amin’ny faritra Amazonie Peroviana sy ny renivohiny Iquitos, toerana iray izay marihana fa tsy feno ny rakitra toy izany ny tranombakoka ao aminy. Ny andrim-panjakana sasany dia manana tahiry maro momba azy, saingy noho ny tsy fisian’ny fitantanana mahombin'ny mpitàna birao, dia tsy navela loatra nitsirika azy ireny ny daholobe. . Ny sasantsasany, toy ny Theological Studies Center of the Amazon [es] (CETA fanafohezan-teny amin'ny teny Espaniôla) dia miezaka ny handahatra anaty lisitra [es] ireo antontan-taratasy mirakitra ny tantara eo am-pelan-tànany ary amin’ny fametrahana ampahany ho any anaty aterineto, toy ity lahatsoratra momba ny sarimihetsika peroviana ity [es], Na izany aza, ny ampahany betsaka amin’ireo antontan-taratasy dia mihidy any amin’ireo tranobe ao Iquitos. Ankehitriny, noho ireo blaogy sy ireo vohikala mizara sary sy ampahan-tsary mihetsika, dia mihamaro hatrany ireo antontan-taratasy mana-danja azon’ny rehetra jerena. Ny mpitoraka blaogy sasany dia mamoaka sora-tànana [manuscrits], ny hafa indray mahita ny sary sy ampahan-tsary mihetsika mikasika ny tanànany, maneho hoe nanao ahoana ny fivoaran’ny zavatra rehetra.

Tsy izay zavatra hita maso voatantara ihany no mandrafitra ny tantaran’ny tanàna iray. Isan’ny mandrary izany koa lovan-tsofina[es], ary ny toetran'ireo [es] niaina tao an-tanàna. Iza no sipa nalazan’ny taona 1930? Inona no fety tsy azo navela handalo fotsiny tany amin’ny taona 1940 tany? Iza no nanana ny trano tsara indrindra fony fotoanan’ny orinasa mpanodina caoutchou sy solika ? Tamingan-javatra fantatry ny besinimaro tamin’izany fotoana, nefa toa tsy misy mahatsiaro na iray aza amin’izao fotoana.

Ohatra fotsiny, ny blaogy Crónicas de Pacarmón [es] dia fitambaran'ireo vaovao sy tantara maro mikasika fanatanjahantena nosoratan'i Don Pablo Carmelo Montalván na fantatra kokoa amin'ny hoe “Pacarmon”, teraka tamin'ny 1906 tao X ary lasana tamin'ny 1983. Hatramin'ny 2005, ny zanany lahy Fernando dia namoaka ireo antontan-kevitra ireo tao amin'io blaogy io mba hahafahana mirakitra ireo fahalalana maro sy zavatra tsy nampoizina tamin'io fotoana io ahitàna koa ny fotoam-pitokanana kianja filalaovam-baolina iray vaovao tamin'ny 1927 [es].

Sary avy amin'ny Crónicas de Pacarmón ary nampiasaina rehefa nahazoana alalàna.

Any amina blaogy hafa, mamoaka boky iray izay nosoratan’ny rainy ny mpanoratra izay mitantara ny fandraisany anjara tamin’ny ady colombo-péruvienne : : Rehefa miantso ny tanindrazana [es].

Tamin’ny faran’ny taonjato faha 20, tsy noheverina hampiakarina ho hita amin’ny aterineto Irene ampahan-tsary mihetsika nalaina tanivom-pianakaviana ireny. Kanefa, ny zavatra hitan'Isaac ao amin’ny De La Selva su Web On [es] tsy ela akory izay, dia ampahan-tsary mihetsika roa nalaina fianakaviana nonina tao San Francisco, California momba ny tanànan'i Iquitos tany afovoan'ny taona 1980 tany. Azo jerena manaraka eto ambany ny voalohany ary ny faharoa kosa dia ato.

Ampaha-tsary mihetsika nampakarin'i Carme001

Ny zanakavavy, izay vao 10 taona monja tamin'izany fotoana, no nanapa-kevitra hampakatra ireo ampahan-tsary mihetsika. Tanatina resadresaka fanadihadiana, hoy izy manoratra, “antontan-taratasy mirakitra tantara ireo ; nihevitra aho fa hevitra tsara ny mizara izy ireo amin’izao tontolo izao.” Amin’ Isaac, tena ilaina ireo ampahan-tsary mihetsika ireo, afaka manampy ireo taranaka hoavy mba hahafantatra hoe ahoana ny fiovàn-javatra nisy, na be na kely:

Viendo este video me doy cuenta que es importante y debe ser cuantiosa este tipo de registros de nuestras ciudades en manos de los turistas que alguna vez nos visitaron. Todo ese patrimonio o memoria está fuera de nuestro país. Que bueno que internet nos permita repatriar esta información.

Misy blaogy hafa misy ireo fampahalalana sy ireo tantara mahaliana ary ireo sary ntaolo izay mampiseho ny tantaran’i Iquitos taloha. Ohatra, Raúl Herrera Soria ao amin'nyAmazónico del Perú [es] manoratra momba ny fiaran-dalamby izay nivezivezy teny an-dàlamben'i Iquitos. Ity koa ohatra fampahalalana momba ny famonoana mahatsiravina natao an’ireo indizena niasa tao amin ’ny orinasa mpanamboatra caoutchouc tany amin'ny taona 1910. Hoy i Fernando Najar:

Décadas después se hizo el recuento de que fueron ejecutados 30 mil witotos y otros 10 mil quedarían flagelados de por vida. Los mataban porque no extraían la cantidad de látex que exigían los administradores de los 42 campamentos caucheros de la Casa Arana y que después se convirtió en The Peruvian Amazon Co. Ltda, registrada en Londres.

Ao amin’ny blaogy Viajeros [es], mizara ny tantaran’ny vondrom-piarahamonina Punchana i Jesuer.

Raha mitambatra, ireny antontan-taratasy rehetra ireny dia manampy amin'ny fananganana sary iray maneho ny fiainana fahiny tao amin'ny faritra Amazôna ary fianarana ho an'ireo taranaka mbola hoavy.

Efa nankalazaina nanomboka tamin'ny fiandohan'ny taona 1900 ny Andro Iraisam-Pirenena ho an'ny Vehivavy: raha hiverenana kely ny tantara dia fampahatsiahivana ny fitondrana tsy nety natao tamin'ny vehivavy sy ny tolona mafy tsy an-kijanona natao hahazoana fitovian-jo. Na izany aza, tao anatin'ny taona vitsivitsy izay dia maro amin'ireo tsy fitovian-jo ireo no efa voavaha ary ankehitriny dia fanao ny mankalaza ny andron'ny vehivavy hitadidiana ireo efa nahazoana valiny mahafa-po fa tsy hoe hitadidiana ireo fotoana mampalahelo akory. Ary hita taratra eny amin'ny asan'ny mpanoratra tononkalo sy mpihira fa izay tokoa no ataon'ny olona maro manerana ny tany.

Nikarakara seho an-tserasera ny Ministeran'ny Fiainam-pianakaviana any Chili hankalazana ny andron'ny vehivavy, ary hatramin'izao anio izao, dia mitondra tononkalo mahafinaritra ho antsika izy izay novakian'ny vehivavy maro. Ilay tononkalo mitondra ny lohanteny hoe “Ode to the Washerwoman” na Kalo ho an'nilay mpanasa lamba, nosoratan'i Pablo Neruda, izay mamaritra amintsika ny sarina vehivavy iray manasa lamba amin'ny alina mba hamelomany ny ankohonany, ny labozia sy ny volana no mba hany namany:

La nocturna
lavandera
a veces
levantaba
la cabeza
y ardían en su pelo
las estrellas
porque
la sombra
confundía
su cabeza
y era la noche, el cielo
de la noche
la cabellera
de la lavandera,
y su vela
un astro
diminuto
que encendía
sus manos
que alzaban
y movían
la ropa,
subiendo
descendiendo,
enarbolando
el aire, el agua,
el jabón vivo,
la magnética espuma.

Any Pero, nivory tany Lima ny mpikambana ao amin'ny Colective Canto a la Vida, nangataka ny fanajana ny zon'ny vehivavy sy ny zo aram-pananahana: ny zo amin'ny fanalan-jaza, manohitra ny fanerena tsy fahazoana miteraka ary ny fidirana ao amin'ny Day After Pill.

Tsy ny vehivavy Peroviana ihany no nivory. Taterin'ny Nepalnews.com ao amin'ny serasera mailaka Nepali news channel koa ny fihetsiketsehana nokarakarain'ny vehivavy tao an-drenivohitra ao Kathmandu:

Ary ny farany fa tsy ny kely indrindra, ilay mpihira Bielorussina Dmitry Koldum, nanohitra ny Eurovision tamin'ny taona 2007, no namoaka ny sariny mihetsika amin'ilay hira hoe  “ny tovovavy rehetra eran-tany”, amin'izao androny izao:

Ho an'ny vehivavy rehetra maneran-tany, arahaba tratry ny Andron'ny Vehivavy!

Juliana Rincon Parra

Voamarina fa mpifindra-monina Kolombiana 10 nanafika fianankaviana avy ao Però avy namonjy fety tao Iquique (any Shily) tamin'ny 3 Aogositra 2008 lasa teo no hita tamin'ny horonan-tsary iray nalaina tamin'ny finday. Araka io horonan-tsary io ihany dia vato sy kibay no nampiasain'izy ireo nidarohana ilay fianankaviana, ary tsy nahatsiaro tena ny maro tamin'ireo notafihina tamin'ny nandaozan'ireto mpanafika. Io horonan-tsary io moa no nampiasain'ny mpahay lalana any an-toerana ka nahafahana nampiato Kolombiana roa voarohirohy, izay navotsotra taoriana kely.

Araka ny nolazain'ireo notafihina, dia noheverin'ireo Kolombiana fa avy ao Shily izy ireo no antony nanafihany azy, ary nilaza ireo mpanafika fa tsy maitsy mahafaty iray izy ireo farafaharatsiny. Nahamenatra Kolombiana maro iny herisetra iny ka niala tsiny noho ny nataon'ireo mpiray tanindrazana aminy izy ireo tao amin'ny fametrahana hevitra. Na izany aza dia hita tao ihany koa ny hevitra mitory fankahalana sy fiantsiana ady.

Nampametra-panontaniana ny mpanoratra ny Ciber America ny namotsorana ireo Kolombiana na dia teo aza ny porofo nomen'ilay horonan-tsary.

La justicia reacciona en forma desconcertante al considerar como riña un episodio que aparece como un ataque a una familia donde todos fueron lesionados.

¿Hubiera sido la misma reacción si las víctimas hubieran sido chilenas?

Mety ho tahaka izany koa ve no nandraisana azy raha toa ka avy ao Shily ireo olona notafihina ?

Azo jerena ao amin'ny Youtube sy ny Vimeo ilay horonan-tsary.